Jak odczytać akt metrykalny po łacinie

Po łacinie pisano księgi metrykalne parafii katolickich: w Galicji przez cały XIX w., w zaborze pruskim w księgach parafialnych, a w całym kraju — w księgach sprzed 1808 r. Łaciny nie musisz znać. Wpisy są krótkie i powtarzalne, a imiona i nazwiska rozpoznasz od razu. Wystarczy wiedzieć, gdzie czego szukać.

Tabela albo kilka zdań

Starsze wpisy, zwykle sprzed XIX w., to kilka zdań jeden pod drugim. Później coraz częściej pisano w tabelach: każda rubryka ma nagłówek, więc datę, rodziców i chrzestnych łatwo znaleźć. W Galicji tabele są od 1784 r. — ma je już księga urodzeń parafii Bruśnik z 1785 r.

Opisy niżej sprawdziliśmy na prawdziwych skanach z serwisu Metryki Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. Otwórz je obok tekstu — przy każdej części jest link.

Akt chrztu w tabeli

Tak wygląda strona księgi urodzeń z Galicji z połowy XIX w. — zobacz skan z parafii Bruśnik z lat 1865–1866. Rubryki od lewej:

Rubryki księgi urodzeń i chrztów

Numerus serialis (Nrus serialis)

numer kolejny

Numer aktu w danym roku. Zapisz go: rok, numer i parafia to adres aktu.
Annus · Dies et Mensis: Nat., Bap.

rok · dzień i miesiąc: urodzenia, chrztu

Dwie daty — urodzenia i chrztu, zwykle dzień albo dwa później. Rok stoi raz, u góry strony, a miesiąc często skrótem, np. Decbris — grudnia.
Numerus domus (Nrus domus)

numer domu

Po numerze domu łatwiej rozpoznać tę samą rodzinę w innych aktach z tej wsi.
Nomen baptisati

imię ochrzczonego

Samo imię, po łacinie: Joannes to Jan, Adalbertus — Wojciech. Nazwisko jest przy ojcu.
Religio: Catholica, Acatholica

wyznanie: katolickie, niekatolickie

Kreska albo jedynka w jednej z dwóch rubryk.
Sexus: Puer, Puella

płeć: chłopiec, dziewczynka
Thori: legitimi, illegitimi

z łoża: ślubnego, nieślubnego

Czy dziecko urodziło się w małżeństwie.
Parentes — Patris ac parentum nomen, cognomen et conditio ejus

rodzice — imię, nazwisko i stan ojca oraz jego rodziców

Najważniejsza rubryka. W Galicji od 1858 r. przy ojcu i matce wpisywano też ich rodziców, czyli dziadków dziecka, np. „Joannes …, agricola, filius Sebastiani et Antoninae natae …” — Jan …, rolnik, syn Sebastiana i Antoniny z domu ….
Matris ac parentum nomen, cognomen et conditio

imię, nazwisko i stan matki oraz jej rodziców

Matka jest wpisana jako córka swojego ojca, więc z nazwiskiem panieńskim: „Theresia, filia Josephi … et Mariannae natae …” — Teresa, córka Józefa … i Marianny z domu ….
Patrini — Nomen et cognomen, Conditio

chrzestni — imię i nazwisko, stan

Zwykle para, czasem więcej osób. W rubryce stanu bywa np. agricola — rolnik.

W pierwszej rubryce, pod numerem i datą, bywa wpisana położna — obstetrix, w skrócie Obst. (w Galicji obowiązkowo od 1825 r.). Nie myl jej z matką. Pod wpisem podpisywał się ksiądz: „Baptisavi Ego …” — ochrzciłem ja, ….

Krzyżyk z datą obok imienia dziecka, np. „† 18/5 870”, to późniejszy dopisek o śmierci: dziecko zmarło 18 maja 1870 r.

Najstarsze tabele

W tabelach z końca XVIII w. rubryk jest mniej, a rodzice to tylko Parens (ojciec) i Mater (matka). Przy matce zwykle stoi imię jej ojca, np. „Agatha, Joannis … filia” — Agata, córka Jana …. Dziadków ze strony ojca tu nie ma. Im starsza księga, tym mniej w niej informacji.

Ślub i pogrzeb w tabeli

Księgi ślubów i zgonów mają ten sam układ: rubryki z nagłówkami. Zobacz śluby z Bruśnika z lat 1868–1869:

Rubryki księgi ślubów

Dies et Mensis copulationis

dzień i miesiąc ślubu
Numerus domus

numer domu

Osobno dla pana młodego i dla panny młodej.
Sponsus — Ejus ac parentum nomen, cognomen atque conditio; item ejus locus nativitatis et habitationis

pan młody — imię, nazwisko i stan jego i jego rodziców; miejsce urodzenia i zamieszkania

Tu są rodzice pana młodego, czyli kolejne pokolenie.
Religio: Catholica, Aut alia · Aetas · Caelebs, Viduus

wyznanie: katolickie, inne · wiek · kawaler, wdowiec

Z wieku obliczysz przybliżony rok urodzenia — i poszukasz aktu chrztu.
Sponsa

panna młoda

Te same rubryki co przy panu młodym; vidua to wdowa.
Testes — Nomen et cognomen, Conditio

świadkowie — imię i nazwisko, stan

Pod wpisem ksiądz pisał „Benedixi Ego …” — pobłogosławiłem (udzieliłem ślubu) ja, …. Gdy pan młody albo panna młoda byli niepełnoletni, bywa tam zgoda rodzica, czasem po polsku: „Ja niżej podpisany ojciec zezwalam mojej małoletniej córce … na ślub małżeński…”, z krzyżykami zamiast podpisu.

A tak wyglądają zgony z Bruśnika z 1847 r.:

Rubryki księgi zmarłych

Dies ac Mensis obitus et sepulturae

dzień i miesiąc śmierci i pogrzebu

Dwie daty, np. „8 — 10”: zmarł 8., pochowany 10. dnia miesiąca.
Numerus domus obitus

numer domu, w którym zmarł
Nomen, cognomen et conditio mortui — penes infantes aut caelibes etiam … parentum; penes conjuges … derelictae vel demortuae partis

imię, nazwisko i stan zmarłego — przy dzieciach i osobach stanu wolnego także rodziców; przy małżonkach — żyjącego albo zmarłego współmałżonka

Np. „Marianna, filia legitima Blasii … et Annae natae …” — Marianna, ślubna córka Błażeja … i Anny z domu …; „Hedvigis, uxor Valentini …” — Jadwiga, żona Walentego ….
Religio · Sexus: Masculini, Foeminini

wyznanie · płeć: męska, żeńska
Dies vitae

wiek

Np. „40 annorum” — 40 lat. Wiek zmarłych bywa przybliżony; sprawdź go z aktem chrztu.
Morbus et qualitas mortis

choroba i rodzaj śmierci

Przyczyna śmierci, np. dysenteria — czerwonka, typhus — tyfus, hydrops — puchlina.
Adnotatio

uwagi

Np. czy zmarły przyjął sakramenty („provisus” — zaopatrzony) i kto go pochował („Sepelivi ego …” — pochowałem ja, …).

Wpis sprzed tabel — kilka zdań

Starsze wpisy są krótkie i skrótowe. Tak wygląda typowy chrzest z lat 70. XVIII w. — zobacz skan z parafii Ciężkowice:

Wpis chrztu, część po części

26

dzień miesiąca

Miesiąc jest nagłówkiem nad grupą wpisów (np. Majus — maj), a rok szukaj wyżej, na początku roku w księdze.
Idem qui supra baptizavi

ten sam (ksiądz) co wyżej ochrzciłem

Nazwisko księdza jest w pierwszym wpisie, z którego ten się powtarza.
Catharinam

Katarzynę

Imię dziecka w bierniku, z końcówką -am albo -em: Catharinam to Katarzyna, Joannem — Jan.
Benedicti et Barbarae …

Benedykta i Barbary …

Rodzice w dopełniaczu, nazwisko raz, na końcu. Nazwiska panieńskiego matki w takich wpisach zwykle nie ma.
C. L.

conjugum legitimorum — prawowitych małżonków

Dziecko ślubne.
P. H. Valentinus … de Oppido et Marianna … de suburbio

chrzestni: uczciwy Walenty … z miasteczka i Marianna … z przedmieścia

P. to patrini — chrzestni. Przy każdym z nich jest miejsce zamieszkania.

Skróty przed imionami to tytuły, po których poznasz stan: H. (honestus — uczciwy) i L. (laboriosus — pracowity) przy chłopach i mieszczanach, G. D. (generosus dominus — urodzony pan) przy szlachcie. Nad wpisem bywa nazwa wsi — tam mieszkała rodzina.

Imiona, nazwiska, miesiące

Imiona są po łacinie i się odmieniają: Joannes, Joannis, Joannem to ciągle Jan. Najczęstsze znajdziesz w tabeli imion w słowniczku łaciny.
Nazwiska są po polsku, ale pisownia tego samego nazwiska bywa różna w kolejnych wpisach. W XIX w. nazwiska, zwłaszcza chłopskie, dopiero się utrwalały.
Kobiety zapisywano często z końcówką: -owa przy mężatce lub wdowie (np. Gnutkowa — żona Gnutka), -ówna, -anka albo -onka przy córce. Szukaj też podstawowej formy nazwiska.
Skróty miesięcy 7bris, 8bris, 9bris i 10bris to wrzesień, październik, listopad i grudzień — cyfra to nie numer miesiąca.

Gdy utkniesz

Porównaj trudne słowo z sąsiednimi wpisami na tej samej stronie. Ten sam ksiądz pisał tak samo, więc literę odczytasz z innego, czytelnego słowa.
Sprawdź słowo w słowniczku łaciny. Pełniejszy wykaz łacińskich określeń pokrewieństwa i zawodów jest na przodek.org.
Poproś o pomoc na forum Polskiego Towarzystwa Genealogicznego, w dziale Tłumaczenia — łacina. Po założeniu konta dodaj temat z tytułem w rodzaju „Akt urodzenia, Kowalska - Krobia 1874”, a w treści podaj numer aktu, parafię, rok, znane nazwiska i link do skanu. Jeden temat to jeden akt.

Źródła

Informacje sprawdziliśmy 8 października 2026 r. Przepisy, opłaty i strony internetowe się zmieniają. Zauważysz błąd? Napisz: aex.tomas@gmail.com.

Dalej: Jak odczytać akt po rosyjsku z Królestwa Polskiego →