Jak odczytać niemiecki akt z urzędu stanu cywilnego

W zaborze pruskim od 1 października 1874 r. urodzenia, śluby i zgony zapisywały urzędy stanu cywilnego (Standesamt) — po niemiecku, na drukowanych formularzach. To zwykle najłatwiejsze z dawnych akt: tekst formularza jest w każdym akcie taki sam, a ręcznie wpisano tylko imiona, nazwiska, miejscowości i daty.

Druk i pismo ręczne

Formularz jest wydrukowany czcionką gotycką (Fraktur), a urzędnik wpisywał dane pismem neogotyckim (Kurrent), w którym np. „e” przypomina „n”. Imiona i nazwiska często pisał jednak zwykłymi literami, takimi jak nasze — zacznij od nich. Resztę odczytasz łatwiej, gdy wiesz, co powinno stać w danym miejscu formularza.

W górnym rogu strony jest litera: A to księga urodzeń, B — małżeństw, C — zgonów. Obok jest numer aktu (Nr.).

Akt urodzenia spisywał urząd właściwy dla miejsca urodzenia, akt zgonu — dla miejsca śmierci, a akt ślubu zwykle urząd w miejscu zamieszkania panny młodej. Jeden urząd obejmował często kilka lub kilkanaście wsi, a jego nazwa pochodziła od jednej z nich. Parafie dalej prowadziły swoje księgi, więc to samo wydarzenie może być zapisane także w księdze parafialnej.

Opisy niżej sprawdziliśmy na prawdziwych skanach z serwisu Metryki Polskiego Towarzystwa Genealogicznego. Otwórz je obok tekstu.

Akt urodzenia, część po części

Zobacz akty urodzenia z Czerniejewa z 1886 r.:

Akt urodzenia (A)

Nr. 4 · A.

akt nr 4 · księga urodzeń
Schwarzenau, am 2. Januar 1886

Czerniejewo, dnia 2 stycznia 1886 r.

Siedziba urzędu i dzień zgłoszenia — nie urodzenia. Nazwy miejscowości są niemieckie: Schwarzenau to Czerniejewo.
Vor dem unterzeichneten Standesbeamten erschien heute, der Persönlichkeit nach bekannt,

Przed niżej podpisanym urzędnikiem stanu cywilnego stawił się dziś, znany osobiście,

Stała formuła formularza.
der Wirth Martin …, wohnhaft zu …, katholischer Religion,

gospodarz Marcin …, zamieszkały w …, wyznania katolickiego,

Zgłaszający, zwykle ojciec dziecka: zajęcie, imię, nazwisko, miejsce zamieszkania i wyznanie.
und zeigte an, daß von der … geborene …, seiner Ehefrau, katholischer Religion, wohnhaft bei ihm,

i zgłosił, że jego żona … z domu …, wyznania katolickiego, zamieszkała przy nim,

Matka z nazwiskiem panieńskim: geborene, w skrócie geb. — z domu.
zu … in seiner Wohnung am neun und zwanzigsten December des Jahres tausend acht hundert achtzig und fünf Nachmittags um … Uhr

w … w jego mieszkaniu dwudziestego dziewiątego grudnia roku tysiąc osiemset osiemdziesiątego piątego, po południu o godzinie …,

Miejsce, data i godzina urodzenia, słownie. Ten akt spisano 2 stycznia 1886 r., a dziecko urodziło się 29 grudnia 1885 r. — jeszcze w poprzednim roku, choć akt jest w księdze z 1886 r.
ein Kind weiblichen Geschlechts geboren worden sei, welches den Vornamen … erhalten habe.

urodziła dziecko płci żeńskiej, które otrzymało imię ….

Imię dziecka. Chłopiec: männlichen Geschlechts — płci męskiej.
Vorgelesen, genehmigt und unterschrieben

Przeczytano, zatwierdzono i podpisano

Podpis zgłaszającego, a gdy nie umiał pisać — krzyżyki: „mit dessen Handzeichen versehen + + +” — opatrzono jego znakiem ręcznym. Na końcu podpis urzędnika: Der Standesbeamte.

Rok jest częściowo wydrukowany: w „tausend acht hundert __zig und __” urzędnik dopisywał tylko dziesiątki i jedności, np. „acht” + „zig und” + „fünf” to achtzig und fünf, czyli 85. Dopisek „Zwillingsgeburt” oznacza bliźnięta — każde dziecko ma osobny akt, a „confer No. 3” to „porównaj akt nr 3”.

Akt ślubu

Akt ślubu zajmuje zwykle dwie strony. Zobacz śluby z Jarocina z 1886 r.:

Akt małżeństwa (B)

Vor dem unterzeichneten Standesbeamten erschienen heute zum Zweck der Eheschließung:

Przed niżej podpisanym urzędnikiem stanu cywilnego stawili się dziś w celu zawarcia małżeństwa:

Data u góry aktu to data ślubu cywilnego.
1. der …, der Persönlichkeit nach bekannt, katholischer Religion, geboren den … des Jahres … zu …, wohnhaft zu …,

1. [zajęcie, imię i nazwisko pana młodego], znany osobiście, wyznania katolickiego, urodzony dnia … roku … w …, zamieszkały w …,

Dokładna data i miejsce urodzenia — od razu wiesz, gdzie szukać aktu urodzenia. Przy miejscowości bywa powiat, np. Kreis Pleschen — powiat pleszewski.
Sohn des … und seiner Ehefrau … geborene …, wohnhaft zu …;

syn … i jego żony … z domu …, zamieszkałych w …;

Rodzice z nazwiskiem panieńskim matki, czyli kolejne pokolenie. Gdy któreś z rodziców nie żyło, zwykle to zaznaczono.
2. die …

2. [panna młoda]

Te same dane co przy panu młodym; Tochter des … — córka ….
Als Zeugen waren zugezogen und erschienen: 3. … 4. …, … Jahre alt, wohnhaft zu …

Jako świadkowie zostali przybrani i stawili się: 3. … 4. …, lat …, zamieszkały w …

Dwóch świadków z wiekiem i miejscem zamieszkania.
In Gegenwart der Zeugen richtete der Standesbeamte an die Verlobten … die Frage: ob sie erklären, daß sie die Ehe mit einander eingehen wollen.

W obecności świadków urzędnik zapytał narzeczonych, czy oświadczają, że chcą zawrzeć ze sobą małżeństwo.

Dalej stała formuła: odpowiedzieli „tak”, a urzędnik ogłosił ich małżonkami. Potem podpisy albo krzyżyki.

Akt zgonu

Zobacz zgony z Jarocina z 1886 r.:

Akt zgonu (C)

Jarotschin, am 26. Januar 1886

Jarocin, dnia 26 stycznia 1886 r.

Dzień zgłoszenia, zwykle niedługo po śmierci.
Vor dem unterzeichneten Standesbeamten erschien heute … der …, wohnhaft zu …, und zeigte an, daß

Przed niżej podpisanym urzędnikiem stanu cywilnego stawił się dziś … [zgłaszający], zamieszkały w …, i zgłosił, że

Zgłaszający — często ktoś z rodziny, np. ojciec zmarłego dziecka.
…, 4 Monate 11 Tage alt, katholischer Religion, wohnhaft zu …, geboren zu …,

[zmarły], w wieku 4 miesięcy i 11 dni, wyznania katolickiego, zamieszkały w …, urodzony w …,

Wiek — przy małych dzieciach co do dnia — i miejsce urodzenia. U dorosłych: … Jahre alt — lat ….
Sohn des Anzeigenden und seiner Ehefrau … geborene …,

syn zgłaszającego i jego żony … z domu …,

Rodzice zmarłego. Przy osobach w małżeństwie — imię i nazwisko współmałżonka.
zu … in der Wohnung des Anzeigenden am sechsundzwanzigsten Januar des Jahres tausend acht hundert achtzig und sechs Nachmittags um … Uhr verstorben sei.

w … w mieszkaniu zgłaszającego dwudziestego szóstego stycznia roku tysiąc osiemset osiemdziesiątego szóstego, po południu o godzinie …, zmarł.

Miejsce, data i godzina śmierci, słownie.

Imiona i nazwy miejscowości

Imiona są często w formie niemieckiej: Johann to Jan, Andreas — Andrzej, Valentin — Walenty, Josepha — Józefa. Więcej jest w tabeli imion w słowniczku niemieckiego.
Nazwy miejscowości są niemieckie: Schwarzenau to Czerniejewo, Jarotschin — Jarocin, Pleschen — Pleszew. Nieznane nazwy sprawdzisz w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. Mimo nazwy opisuje on też ziemie zaboru pruskiego i podaje nazwy niemieckie.

Księgi parafialne po niemiecku

Po niemiecku pisano też księgi parafii ewangelickich, także sprzed 1874 r. Nie mają jednego formularza — różnią się w zależności od parafii i lat — ale słowa są te same, więc pomoże słowniczek.

Gdy utkniesz

Poznaj pismo urzędnika po słowach, które wpisywał w każdym akcie, np. katholischer (wyznania katolickiego). Gdy wiesz, jak pisał te litery, łatwiej odczytasz imiona i nazwy miejscowości.
Sprawdź słowo w słowniczku niemieckiego.
Poproś o pomoc na forum Polskiego Towarzystwa Genealogicznego, w dziale Tłumaczenia — niemiecki. Po założeniu konta dodaj temat z tytułem w rodzaju „Akt urodzenia, Kowalska - Krobia 1874”, a w treści podaj numer aktu, urząd, rok, znane nazwiska i link do skanu. Jeden temat to jeden akt.

Źródła

Informacje sprawdziliśmy 8 października 2026 r. Przepisy, opłaty i strony internetowe się zmieniają. Zauważysz błąd? Napisz: aex.tomas@gmail.com.

Dalej: Jak zamówić skan aktu z archiwum państwowego →