← Poradnik

Księgi zabużańskie: akta z Kresów w polskich archiwach

Księgi zabużańskie to księgi metrykalne z ziem, które po wojnie znalazły się w ZSRR, przywiezione do Polski. Nowsze przechowuje Urząd Stanu Cywilnego m.st. Warszawy, starsze — Archiwum Główne Akt Dawnych (AGAD) w Warszawie. Większość starszych ksiąg obejrzysz bezpłatnie w internecie.

Urząd Stanu Cywilnego m.st. Warszawy

Sekcja Ksiąg Zabużańskich urzędu przechowuje księgi z ziem, które w 1945 r. zostały w ZSRR, dopóki od zamknięcia księgi nie minęło 100 lat (urodzenia) albo 80 lat (śluby i zgony). To księgi rzymskokatolickie, ewangelickie, żydowskie i prawosławne. Ksiąg greckokatolickich tu nie ma — na początku lat 80. XX w. wszystkie trafiły do AGAD.

• Adres: Urząd Stanu Cywilnego m.st. Warszawy, Sekcja Ksiąg Zabużańskich, ul. ks. I. Kłopotowskiego 1/3, 03-718 Warszawa; e-mail: uscskz@um.warszawa.pl (według AGAD).
• Urząd przechowuje te księgi na podstawie Prawa o aktach stanu cywilnego, więc o odpis prosisz tak jak w każdym urzędzie stanu cywilnego. Kto go dostanie i ile kosztuje, opisujemy w artykule Jak zamówić odpis aktu urodzenia, ślubu lub zgonu.
• Jakie parafie i lata są w urzędzie, sprawdzisz w szukajwarchiwach.gov.pl.
• Granica 100 i 80 lat nie jest ostra: jedna księga może obejmować np. lata 1899–1925, a tomu nie da się podzielić. Dlatego część młodszych ksiąg jest już w AGAD, a część starszych — jeszcze w urzędzie. Szukaj w obu miejscach.

Dwa inne miejsca warte sprawdzenia:

• Akt z Kresów mógł zostać po wojnie, na prośbę rodziny, wpisany do ksiąg urzędu stanu cywilnego w miejscu jej zamieszkania w Polsce. Zapytaj w tym urzędzie.
• Akty odtwarzane przez sądy w latach 1947–1952 na podstawie zeznań świadków są — według AGAD — w Archiwum Urzędu Stanu Cywilnego Łódź-Centrum.

Archiwum Główne Akt Dawnych

AGAD przechowuje starsze księgi z ziem przedwojennych województw lwowskiego, stanisławowskiego, tarnopolskiego i wołyńskiego (dziś Ukraina) oraz nieliczne z dzisiejszej Białorusi i Litwy. Księgi są pogrupowane w zespoły według wyznania i diecezji. Najważniejsze (stan z października 2026 r.):

• zespół 301 — rzymskokatolickie, archidiecezja lwowska; 2080 jednostek, 1604–1945
• zespół 436 — rzymskokatolickie, diecezja łucko-żytomierska (Wołyń); 1115 jednostek, 1799–1942
• zespół 437 — rzymskokatolickie, diecezja przemyska; 78 jednostek, 1590, 1600–1943
• zespół 298 — greckokatolickie, archidiecezja lwowska, diecezje przemyska i stanisławowska; 457 jednostek, 1728–1943
• zespół 300 — żydowskie gminy wyznaniowe; 4145 jednostek, 1789–1943
• zespół 299 — ewangelickie (augsburskie i helweckie); 425 jednostek, 1764–1941
• zespół 439 — ewangelicko-augsburskie z zachodnich guberni Cesarstwa Rosyjskiego; 300 jednostek, 1790–1940
• zespół 302 — prawosławne; 27 jednostek, 1823–1939, 1963
• zespół 456 — inne wyznania (m.in. ormiańskie, baptyści, menonici); 22 jednostek
• zespół 548 — rzymskokatolickie, diecezja wileńska i pińska; 8 jednostek, 1811–1934

Jak obejrzeć księgi

• W internecie, bezpłatnie. Według AGAD zeskanowane i udostępnione są wszystkie księgi, które wolno udostępnić — poza zniszczonymi. Skany są przy spisach (inwentarzach) zespołów na stronie Redite ad fontes i w szukajwarchiwach.gov.pl. Miejscowość we wszystkich spisach naraz znajdziesz w indeksie zbiorczym miejscowości.
• W pracowni AGAD w Warszawie (ul. Długa 7). Najpierw rezerwujesz wizytę, potem zamawiasz księgę przez rewers na stronie — jedna sygnatura na jeden rewers, zamówienie jest realizowane w następnym dniu roboczym.
• Na mikrofilmie w swoim mieście. Mikrofilmy ksiąg z AGAD można wypożyczyć do najbliższego archiwum państwowego; zamawiający płaci za przesyłkę w obie strony. Księgi mikrofilmowano do 2009 r., późniejsze są tylko skanowane.

Nie udostępnia się ksiąg urodzeń młodszych niż 100 lat i ksiąg ślubów i zgonów młodszych niż 80 lat, a księgi świeżo przekazane z urzędu stanu cywilnego — dopiero po opracowaniu i zeskanowaniu. Do celów urzędowych AGAD wydaje odpisy: nazwisko jest w nich zapisane tak, jak w księdze, a imię — u katolików w formie polskiej (np. Petrus — Piotr), u ewangelików i Żydów w brzmieniu oryginalnym.

Inne archiwa w Polsce

Według poradnika AGAD z 2023 r. księgi i akta z Kresów są też:

• w Archiwum Państwowym w Przemyślu — m.in. odpisy ksiąg rzymskokatolickich archidiecezji lwowskiej i diecezji przemyskiej z XIX w., kopie ksiąg greckokatolickich i dokumenty gmin żydowskich (skany w szukajwarchiwach.gov.pl);
• w Archiwum im. Arcybiskupa Eugeniusza Baziaka w Krakowie (Uniwersytet Papieski Jana Pawła II) — księgi rzymskokatolickie z dawnych województw lwowskiego i tarnopolskiego, fragmenty archiwów ponad 270 parafii;
• w Archiwum Archidiecezjalnym w Przemyślu (m.in. dekanaty Sambor, Mościska, Stryj i Gródek) i w Archiwum Diecezjalnym w Zamościu (parafie Hrebenne, Rawa Ruska, Uhnów i Bełz);
• w Instytucie Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych KUL w Lublinie — materiały diecezji łuckiej; wypisy z akt ponad 60 parafii wydał ks. Waldemar W. Żurek w serii „Wykaz osób z akt parafialnych diecezji łuckiej do 1945 roku”.

Z ziem dzisiejszej Litwy i Białorusi ksiąg w Polsce jest niewiele. Są m.in.:

• w Archiwum Archidiecezjalnym w Białymstoku — szczątkowe akta parafii dawnej archidiecezji wileńskiej od 1865 r. i odpisy ksiąg z dekanatów Grodno (1865–1937) i Łunna (1922–1937);
• w Archiwum Państwowym w Suwałkach — księgi kilkunastu parafii i gmin wyznaniowych z dzisiejszej Litwy, m.in. Łoździeje, Sereje i Wiejsieje;
• w Archiwum Diecezjalnym w Drohiczynie — księgi kilkudziesięciu parafii dawnej diecezji pińskiej;
• w Urzędzie Stanu Cywilnego m.st. Warszawy — księgi kilkunastu parafii diecezji pińskiej.

Dalej: Akta z Kresów w archiwach Ukrainy, Litwy i Białorusi →