Słowniczek: rosyjski w aktach
Po rosyjsku, cyrylicą, pisano akta stanu cywilnego w Królestwie Polskim od 1868 do 1917 r. Mają stały układ: „Działo się we wsi … dnia … o godzinie …. Stawił się … i okazał nam dziecię …”. Znając cyrylicę i kilkadziesiąt słów, odczytasz większość aktów.
Jak zbudowany jest cały akt i gdzie w nim szukać dat, rodziców i chrzestnych — przeczytasz w poradniku: Jak odczytać akt po rosyjsku z Królestwa Polskiego.
Nie wiesz, w jakim języku są akta Twojej miejscowości? Sprawdź w narzędziu Zabór i język akt.
Początek i koniec aktu
- Состоялось
- Działo się pierwsze słowo aktu: „Działo się we wsi … dnia …”
- явился, явилась
- stawił się, stawiła się
- объявляющий
- zgłaszający (stawający) osoba, która zgłosiła urodzenie lub zgon: „акт сей объявляющему прочитан” — akt ten stawającemu przeczytano
- в присутствии свидетелей
- w obecności świadków
- и предъявил нам младенца
- i okazał nam dziecię
- дитя
- dziecię, dziecko „предъявил нам дитя мужского пола” — okazał nam dziecię płci męskiej
- мужского пола, женского пола
- płci męskiej, płci żeńskiej
- родившегося, родившуюся
- urodzone (chłopca), urodzoną (dziewczynkę)
- от его жены
- z jego żony
- урождённой
- z domu „урождённой Ковальской” — z domu Kowalskiej
- дано имя
- nadano imię
- восприемниками были
- rodzicami chrzestnymi byli
- заключён религиозный брак
- zawarto religijny związek małżeński
- оглашения
- zapowiedzi
- умер, умерла
- zmarł, zmarła
- оставив после себя
- pozostawiwszy po sobie (np. owdowiałą żonę)
- по удостоверении о кончине
- po upewnieniu się o zgonie formuła na końcu aktu zgonu
- акт сей прочитан
- akt ten przeczytano
- нами подписан
- przez nas podpisany
- неграмотные
- niepiśmienni (nie umieją pisać)
Zdarzenia i księgi
- рождение
- urodzenie
- крещение
- chrzest
- брак, бракосочетание
- małżeństwo, ślub
- венчание
- ślub (kościelny)
- смерть, кончина
- śmierć, zgon
- погребение
- pogrzeb
- метрическая книга
- księga metrykalna
- приход
- parafia
- костёл
- kościół (katolicki)
- церковь
- cerkiew, kościół
- ксёндз
- ksiądz (katolicki)
- священник
- duchowny, kapłan
- свидетель, свидетели
- świadek, świadkowie
- восприемник, восприемница
- ojciec chrzestny, matka chrzestna
- повивальная бабка
- akuszerka, położna
Rodzina
- отец, мать
- ojciec, matka
- сын, дочь
- syn, córka
- младенец
- dziecię, niemowlę
- брат, сестра
- brat, siostra
- муж, жена
- mąż, żona
- супруги
- małżonkowie
- супруга, супруг
- małżonka, małżonek „от законной его супруги” — z jego prawowitej małżonki
- новобрачные
- nowożeńcy
- вдова, вдовец
- wdowa, wdowiec
- девица
- panna
- холостой
- kawaler, nieżonaty
- сирота
- sierota
- дед, бабка
- dziadek, babka
- законный
- ślubny, prawy (o dziecku)
- незаконнорождённый
- nieślubny (o dziecku)
- близнецы
- bliźnięta
- покойный
- nieżyjący, zmarły „сын покойного Яна” — syn zmarłego Jana
- находящийся в живых
- żyjący „и находящейся в живых Марианны” — i żyjącej Marianny
- лет от роду
- lat (wiek) „тридцати лет от роду” — lat trzydzieści
- жительствующий в
- zamieszkały w
- уроженец
- rodem z (urodzony w)
Stan i zawód
- крестьянин, крестьянка
- chłop (włościanin), chłopka
- земледелец
- rolnik
- мещанин
- mieszczanin
- дворянин
- szlachcic
- работник, работница
- robotnik, pracownik (też parobek), robotnica
- поденщик
- wyrobnik (pracujący na dniówki)
- слуга, служанка
- sługa, służąca
- кузнец
- kowal
- мельник
- młynarz
- портной
- krawiec
- сапожник
- szewc
- ткач
- tkacz
- плотник
- cieśla
- столяр
- stolarz
- купец
- kupiec
- солдат
- żołnierz
- владелец
- właściciel
- помещик
- ziemianin, właściciel majątku
- арендатор
- dzierżawca
Miejsce i wyznanie
- деревня
- wieś
- село
- wieś (zwykle większa, często z kościołem)
- город
- miasto
- гмина
- gmina
- уезд
- powiat
- губерния
- gubernia
- имение
- majątek (ziemski)
- фольварк
- folwark
- римско-католический
- rzymskokatolicki
- православный
- prawosławny
- евангелическо-аугсбургский
- ewangelicko-augsburski
- еврей
- Żyd
Daty
- года
- roku
- дня
- dnia
- в … часов утра
- o godzinie … rano
- пополудни
- po południu
- вечера
- wieczorem
- вчера, сегодня
- wczoraj, dzisiaj
- текущего года
- bieżącego roku
Miesiące
| miesiąc | w aktach |
|---|---|
| styczeń | январь (января) |
| luty | февраль (февраля) |
| marzec | март (марта) |
| kwiecień | апрель (апреля) |
| maj | май (мая) |
| czerwiec | июнь (июня) |
| lipiec | июль (июля) |
| sierpień | август (августа) |
| wrzesień | сентябрь (сентября) |
| październik | октябрь (октября) |
| listopad | ноябрь (ноября) |
| grudzień | декабрь (декабря) |
Akta z Królestwa Polskiego podają zwykle dwie daty, np. „3/15 мая”: pierwsza według kalendarza juliańskiego (rosyjskiego), druga według gregoriańskiego (naszego). Różnica wynosiła 12 dni w XIX w. i 13 dni od marca 1900 r. W nazwach miesięcy zapisywanych z wielkiej litery to zwykle forma w dopełniaczu, np. „Мая” — maja.
Liczebniki
| liczba | ile (wiek: „… лет”) | który (dzień, rok: „… года”) |
|---|---|---|
| 1 | одного | первого (перваго) |
| 2 | двух | второго (втораго) |
| 3 | трёх | третьего (третьяго) |
| 4 | четырёх | четвёртого (четвертаго) |
| 5 | пяти | пятого (пятаго) |
| 6 | шести | шестого (шестаго) |
| 7 | семи | седьмого (седьмаго) |
| 8 | восьми | восьмого (восьмаго) |
| 9 | девяти | девятого (девятаго) |
| 10 | десяти | десятого (десятаго) |
| 11 | одиннадцати | одиннадцатого (одиннадцатаго) |
| 12 | двенадцати | двенадцатого (двенадцатаго) |
| 13 | тринадцати | тринадцатого |
| 14 | четырнадцати | четырнадцатого |
| 15 | пятнадцати | пятнадцатого |
| 16 | шестнадцати | шестнадцатого |
| 17 | семнадцати | семнадцатого |
| 18 | восемнадцати | восемнадцатого |
| 19 | девятнадцати | девятнадцатого |
| 20 | двадцати | двадцатого (двадцатаго) |
| 30 | тридцати | тридцатого (тридцатаго) |
| 40 | сорока | сорокового (сороковаго) |
| 50 | пятидесяти | пятидесятого |
| 60 | шестидесяти | шестидесятого |
| 70 | семидесяти | семидесятого |
| 80 | восьмидесяти | восьмидесятого |
| 90 | девяноста | девяностого (девяностаго) |
| 800 | тысяча восемьсот … (rok 18..) | |
| 900 | тысяча девятьсот … (rok 19..) |
Liczby złożone składa się po kolei: 25 lat — „двадцати пяти лет”; rok 1875 — „тысяча восемьсот семьдесят пятого года”, czyli „tysiąc osiemset siedemdziesiątego piątego roku”. W nawiasach pisownia sprzed 1918 r. (końcówka -аго), którą zobaczysz w aktach.
Cyrylica
| litera | czytaj | uwagi |
|---|---|---|
| А а | a | |
| Б б | b | |
| В в | w | |
| Г г | g | |
| Д д | d | |
| Е е | e, je | na początku wyrazu i po samogłosce: je |
| Ё ё | io, jo | |
| Ж ж | ż | w polskich nazwiskach też rz |
| З з | z | |
| И и | i | |
| І і | i | litera sprzed 1918 r. |
| Й й | j | |
| К к | k | |
| Л л | ł, l | przed е, и, ю, я i ь — l |
| М м | m | |
| Н н | n | |
| О о | o | |
| П п | p | |
| Р р | r | |
| С с | s | |
| Т т | t | |
| У у | u | |
| Ф ф | f | |
| Х х | ch | |
| Ц ц | c | |
| Ч ч | cz | |
| Ш ш | sz | |
| Щ щ | szcz | |
| Ъ ъ | — | nie czyta się; przed 1918 r. na końcu wielu wyrazów, np. сынъ |
| Ы ы | y | |
| Ь ь | zmiękcza | np. ль — l, нь — ń |
| Ѣ ѣ | e, ie | „jać”, litera sprzed 1918 r. |
| Э э | e | |
| Ю ю | iu, ju | |
| Я я | ia, ja | |
| Ѳ ѳ | f | litera sprzed 1918 r. |
Imiona
| po polsku | w aktach |
|---|---|
| Jan | Ян |
| Józef | Юзеф, Иосиф, Осип |
| Wojciech | Войцех |
| Stanisław | Станислав |
| Franciszek | Францишек, Франциск |
| Antoni | Антоний |
| Andrzej | Анджей |
| Marianna | Марианна |
| Katarzyna | Катаржина, Екатерина |
| Jadwiga | Ядвига |
| Agnieszka | Агнешка |
| Zofia | Зофия, Софья |
Słowniczek przygotowaliśmy na podstawie słowników i wzorów aktów, a hasła porównaliśmy z Wikisłownikiem. Zauważysz błąd albo brakuje Ci słowa? Napisz: aex.tomas@gmail.com.