← Poradnik

Przodkowie z Kresów: od czego zacząć

Kresy to dawne wschodnie ziemie Polski, które po II wojnie światowej znalazły się w granicach ZSRR — dziś na Ukrainie, Białorusi i Litwie. Księgi metrykalne z tych ziem są dziś w Polsce i za granicą, a to, gdzie ich szukać, zależy od tego, z której części Kresów pochodziła rodzina.

Gdzie po wojnie trafiły księgi

W 1946 r. Polska i Ukraińska SRR umówiły się, że przekażą sobie nawzajem księgi metrykalne z ziem, które zmieniły państwo. Z Litwą i Białorusią takich umów nie zawarto. Dlatego — jak pisze Archiwum Główne Akt Dawnych — ksiąg z dzisiejszej Ukrainy jest w Polsce dużo, a z dzisiejszej Litwy i Białorusi niewiele.

• Księgi przywiezione do Polski opisujemy w artykule Księgi zabużańskie: akta z Kresów w polskich archiwach.
• Archiwa za granicą — w artykule Akta z Kresów w archiwach Ukrainy, Litwy i Białorusi.

Ustal parafię i wyznanie

Bez nazwy miejscowości nie zaczniesz. Potem trzeba ustalić, do jakiej parafii należała — i jakiego wyznania była rodzina, bo każde wyznanie prowadziło osobne księgi: rzymskokatolickie, greckokatolickie, prawosławne, ewangelickie i żydowskie. Jeśli nie wiesz, jakiego wyznania byli przodkowie, trzeba sprawdzić księgi kilku wyznań z tej samej miejscowości.

• Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z lat 1933–1934 podaje przy każdej miejscowości parafię rzymskokatolicką, greckokatolicką, prawosławną i ewangelicką.
• Przynależność miejscowości w Galicji do żydowskich gmin wyznaniowych sprawdzisz w wyszukiwarce AGAD.
• Parafie rzymskokatolickie diecezji łuckiej (Wołyń) z połowy XIX w. ma druga wyszukiwarka AGAD.
• Parafie się zmieniały: wieś, która później dostała własną parafię, wcześniej należała do sąsiedniej. AGAD podaje przykład wsi Maksymówka, Sieniawa, Stryjówka i Zarudeczko — przed 1903–1914 r. ich akta są w księgach parafii Zbaraż.
• Małżeństwa mieszane: gdy jedno z rodziców było rzymskokatolickie, a drugie greckokatolickie, przyjęło się, że synowie szli za obrządkiem ojca, a córki za obrządkiem matki. Dzieci jednej pary mogą więc być w księgach dwóch parafii.

W jakim języku są księgi i jak wyglądają

Galicja Wschodnia (zabór austriacki)

Księgi rzymskokatolickie prowadzono po łacinie, w tabelach, a w XIX i XX w. także po polsku. Wyglądają jak księgi z zachodniej Galicji — opisujemy je w artykule Jak odczytać akt metrykalny po łacinie. Od 1825 r. w akcie urodzenia wpisywano akuszerkę, a od 1858 r. przy ojcu i matce także ich rodziców.

Księgi greckokatolickie prowadzono na takich samych formularzach i według tych samych zasad, po łacinie — formularze bywały dwujęzyczne, łacińsko-ukraińskie, więc wystarczą łacińskie nazwy rubryk. Najstarsze księgi z XVIII w. spisano po rusku, a w okresie międzywojennym przeważa ukraiński, obok polskiego. Miesiące zapisane po ukraińsku różnią się od polskich:

• січень — styczeń
• лютий — luty
• березень — marzec
• квітень — kwiecień
• травень — maj
• червень — czerwiec
• липень — lipiec
• серпень — sierpień
• вересень — wrzesień
• жовтень — październik
• листопад — listopad
• грудень — grudzień

Księgi żydowskie pisano w XIX w. po niemiecku, a po 1918 r. po polsku. Wiele dzieci zapisano w nich jako nieślubne, bo większość małżeństw zawierano tylko przed rabinem, bez potwierdzenia przed urzędnikiem państwowym. W uwagach bywa wtedy, kto uznał ojcostwo — a dziecko może być w księdze pod nazwiskiem matki, choć później nosiło nazwisko ojca.

Księgi ewangelickie są przeważnie po niemiecku; na Wołyniu pod koniec XIX w. zastąpił go rosyjski, a między wojnami pojawił się polski.

Zabór rosyjski poza Królestwem Polskim (Wołyń, Wileńszczyzna, Grodzieńszczyzna)

Tu nie było akt stanu cywilnego jak w Królestwie, tylko parafialne księgi metrykalne. W diecezji łuckiej najstarsze są po łacinie, od lat 30. XIX w. po polsku, a po 1848 r. po rosyjsku — na drukowanych formularzach z rubrykami, a nie zdaniami jak w Królestwie. Tak wygląda księga urodzeń z parafii Odelsk (dziś Białoruś) z 1860 r. — rubryki od lewej:

AGAD przestrzega, że księża nie zawsze wypełniali formularz dokładnie, a te księgi bywają trudne do odczytania nawet dla znających rosyjski. Słowa i cyrylicę znajdziesz w słowniczku rosyjskiego.

Indeksy i skany w internecie

• Geneteka ma osobne działy Ukraina, Białoruś i Litwa. W październiku 2026 r. było w nich: Ukraina — 604 parafie i ponad 3 mln wpisów, Białoruś — 358 parafii i ponad 1,5 mln wpisów, Litwa — 221 parafii i ponad 1,4 mln wpisów. Jak szukać: Jak szukać przodków w Genetece.
• Metryki z Wołynia i okolic — indeks ksiąg rzymskokatolickich diecezji łuckiej z AGAD (zespół 436), z sygnaturami, oraz spisy parafian i wyborców.
• Biblioteka Kresowa Polskiego Towarzystwa Genealogicznego — m.in. skany ksiąg i schematyzmów, głównie z ziem dzisiejszej Litwy i Białorusi.
• Skany ksiąg z Archiwum Głównego Akt Dawnych są bezpłatnie w internecie — zob. księgi zabużańskie. Skany z archiwum we Lwowie — zob. archiwa za granicą.
• Księgi żydowskie indeksuje Jewish Records Indexing – Poland, a z Galicji także Gesher Galicia (część danych po zalogowaniu).

Dalej: Księgi zabużańskie: akta z Kresów w polskich archiwach →